|
Леапард – гэта цьмяная сутнасць чалавечай душы. Адна з яе сутнасцяў... Леапард можа прыходзіць нечакана, а можа таіцца ў нас ад самага нараджэння, дрэмлючы. Ніхто не ведае, калі напаткае ягоны прыход. Леапард... Ён спіць, і сон яго нагадвае смерць. Але ён абуджаецца ад сну, і тады смерць становіцца нашым жыццём.. “Спі, леапард, не трэба прачынацца ніколі!” – хочацца крыкнуць, але я баюся яго абудзіць, хоць сама Вечнасць пераконвае мяне, што ўсякі сон калі-небудзь канчаецца...
Леапард на балконе
Міхась Южык
Леапард на балконе
раман
1
Пятро Мігуля вяртаўся з адпачынку ў неадназначным настроі. З аднаго боку, ён прыняў важнае і лёсапаваротнае рашэнне, а з другога, нейкі сумнеў у яго правільнасці таіўся ў душы. Што дваццацічатырохгадоваму аспіранту філалагічнага факультэта прыспела пара жаніцца, разумелі не толькі яго бацькі, а і ён сам. Выглядала відавочным і тое, што Ксеня Шпачык, з якой Пятро знаходзіўся ў сувязі апошнія два гады, на ролю жонкі не падыходзіла. Крызіс у іхніх узаемадачыненнях пачаўся так даўно, што набыў характар злаякаснай неадчэпнай хваробы. Апошнія месяцы гэта было не жыццё, а нейкі апраметны кашмар. Якой толькі брыдоты яны адно аднаму не нагаварылі, якіх дробных і буйных подласцяў не нарабілі. Нават рукапрыкладства сталася паміж імі звыклай справаю. Здавалася, так пасварацца, што не тое каб сужыцельстваваць нельга пасля такога, а нават выпадкова ў горадзе сустрэцца - сорамна. Аж не. І трох дзён не праходзіла, каб невядомая сіла не прыцягвала іх, быццам розныя полюсы магнітаў. То Пятро з павіннай вяртаецца, то Ксеня ўсімі магчымымі спосабамі - праз агульных сяброў часцей, праз родзічаў - шукае свайго каханка. І знаходзіла, нават калі ён з Мінска з'язджаў. Прычым, што прыгадваецца асабліва балюча, Пятро, калі мірыўся, то перад ёй прыніжаўся заўсёды. А яна, пані, хоць сама мірыцца хацела, абстаўляла гэта так, нібы не яе тут ахвота, праяўляючы пры тым нешараговы рэжысёрскі талент...
Ну ды што там казаць, цяперака ўсё. Завязаў. Адно дзівіла Пятра Мігулю, чаму ён цэлы год так пакутаваў. Бо падшукаць Ксені замену аказалася лягчэй лёгкага. Толькі цяпер Пятро адкрыў вочы на іхнія заганныя ўзаемаадносіны, калі пакахаўся з сапраўднай, чыстай, добрай дзяўчынаю. Дачкой старога бацькавага прыяцеля, дзевятнаццацігадовай Нінай Сулеевай. Бацька яе, праўда, з казахаў, а маці як быццам беларуская полька, з заходнікаў. Ад бацькі ў Ніны вузкі разрэз вачэй, выразныя рысы твару, усходняя акрэсленасць сцёгнаў і таліі, ад маці - светлаватыя валасы і блакітныя вочы. Ладненькая такая фігурка, а галоўнае, было вялікае спадзяванне на дзявочую чысціню. На Усходзе, адкуль родам яе бацька Амар Рашыдавіч, з гэтым надзвычай строга. Пятро Мігуля, як усякі распуснік, вельмі цаніў дзявочую чысціню.
У яго, цяпер ужо прамінулай, сувязі з Ксеняй Шпачык цноты не было ні на грам. Менавіта гэта з першых жа дзён развярэджвала. Старэйшая яна за яго на год, калі сышліся - Ксені ўжо дваццаць тры стукнула. Мужыкоў там да яго, мабыць, перабывала - аж страшна падумаць. Вопытнасць, яна для ночы прыдатная, а для сур'ёзнага сужыцельства пажадана браць матэрыял неапрацаваны ды цэласны. Каб не параўноўвала яна цябе ні з кім, каб лічыла, што на зямлі ад самага стварэння больш мужчын не было. Толькі - ты. Любімы, дарагі, разумны, уладарны, надзейны.
Можа, для каго ўсё гэта пустое, але псіхіка Пятра Мігулі задужа датклівая. Не дароўвае ён нікому ніводнай крыўды, усе насмешлівыя позіркі ў свой бок заўважае і ў куточак памяці занатоўвае. І хацеў бы забыць, ды не можа. Бывала, пасярод ночы прачнецца і прыгадае, як мучыў яго ў дзяцінстве хуліган Мішка Падброўкін, як не даваў праходу і адбіраў грошы, як не мог рашыцца Пятро на адпор. Да таго ж крыўдна, што Мішка, хоць і старэйшы на год, але шчупленькі быў такі, нізкарослы. Нахабствам браў і сувязямі з навакольнай шпаной. Ведаў, што крануць яго мала хто з хлопцаў наважыцца. І шкадуе цяпер Пятро, што так і не расквітаўся з хуліганістым Мішкам: бацька ягоны мачыху па п'яне зарэзаў, у турму сеў, і сірату забрала родная цётка. Словам, назаўжды з'ехаў тады Мішка Падброўкін з двара.
2
Падняўшыся па сцёртых прыступках на чацвёрты паверх, Пятро Мігуля адпёр дзверы і прайшоў у кватэру.
На двары панавала спёка, сухмень, жнівень рэдка расшчодрываецца на дажджы. Смаліла ўжо трэці тыдзень, таму ў кватэры, нягледзячы на завешаныя перад ад'ездам шторы, было горача, а з прычыны зачыненых вокнаў яшчэ і душна. Пятро перш-наперш знасцежыў усе тры акны, у кухні і двух пакоях. У зале да таго ж адчыніў створкі лоджыі. Гэта прынесла палёгку не адразу: вецер, што імпэтна ўрываўся ў кватэру, быў гарачы, сухі. Ну ды хоць кіслароду паболела.
Трэба было б абдацца пад душам, бо ў аўтобусе, што вёз яго ад Браслава, Пятро ўпацеў данельга. Аднак ён нагэтулькі змарыўся, што, управіўшыся з вокнамі, паваліўся ў фатэль і праседзеў у задумлівасці хвілін дваццаць.
Думаў Пятро ўсё аб тым жа: як ён самавіта зажыве без Ксені Шпачык, як у хуткім часе ажэніцца з прыгажуняй Нінай Сулеевай і як увойдзе ў сям'ю Амара Рашыдавіча, чалавека заможнага, уплывовага.
Амар Сулееў патрапіў на Беларусь па размеркаванні пасля маскоўскага інстытута, праявіў немалы спрыт і ўчэпістасць, даволі хутка пайшоў па чыноўнай лініі ды яшчэ за савецкім часам заняў пасаду ў адным міністэрстве. Там і пазнаёміўся з Пятровым бацькам, Сямёнам Паўлавічам Мігулем, цяпер намеснікам міністра культуры. Сулееў жа гадоў дзесяць таму перакінуўся ў бізнес, дзе на дадзены момант з'яўляўся адным з дырэктараў сумеснага прадпрыемства. Займаюцца яны шмат чым, і адной важнай галіной дзейнасці ёсць пастаўкі на Беларусь нафты.
Пятро трохі пабойваўся свайго будучага цесця, гэта калі па шчырасці. З'яўляючыся сам чалавекам даволі млявым і пазбаўленым не толькі камерцыйных, а і ўвогуле якіх-небудзь прабіўных здольнасцяў, ён падспудна ўнікаў людзей з моцнай жыццёвай энергіяй. Судакрананне з імі прыносіла яму ўсведамленне сваёй нікчэмнасці, душыла рэшткі свабоднай волі. Карацей, паніжала і без таго невысокую самаацэнку. Пятро выдатна ўсведамляў, што да дваццаці чатырох гадоў ён жыў на бацькавых плячах і ні разу адтуль не саскокваў. Дый, з інстынкту самазахавання, жадання такога не меў. І універсітэт ён скончыў дзякуючы бацьку, і ў аспірантуру там паступіў, і тэму атрымаў, якую мала каму на філфаку даюць: нічога канкрэтнага, адна цьмяная філасофія. І ўжо ясна, дзе і перад кім будзе ён наступным годам абараняцца, і што, калі бацька будзе жывы і здаровы, абароніцца неадменна. Дысертацыя, праўда, і дагэтуль знаходзіцца ў страшэнна разбэрсаным стане, і калі б не навуковы кіраўнік, таксама прыстаўлены старэйшым Мігулем, які пастаянна падганяў ды, па сутнасці, пісаў тую дысертацыю, то нават невядома, што б адбылося. Хаця не, і ў гэтым не падманваў сябе Пятро Сямёнавіч, будучы навуковец: вытурылі б яго з аспірантуры яшчэ мінулага года.
Кватэра, у якой Пятро пражывае амаль пяць гадоў, дасталася яму ад памерлага дзеда, ветэрана, партызана, заслужанага ў краіне чалавека. Які сапраўды ваяваў, а не па тылах бавіўся, таму і не дажыў да сямідзесяці пяці. Сорамна сказаць, але разам са смуткам страты - а Пятро дзеда любіў - з'явілася тады і патаемная радасць: вось цяпер я сюды пераеду ды зажыву, без бацькоў, без іх камандзірскага ціску. Так другакурснік Мігуля стаў уладальнікам кватэры, якую дзед заслужыў адно ў сорак гадоў.
Зрэшты, не без напругі тады абышлося, доўга бацькоў угаворваў. Яны ж задумалі кватэру здаваць, а грошы класці на сынаў рахунак. І грошы б то не малыя былі - дом у цэнтры горада, усе вокны на двор глядзяць, цішыня. Аднак, выпрошваючы пераезд, прыводзіў Пятро слушныя довады, быццам хочацца яму самастойнасці, быццам толькі тады ён зможа нармальна засвойваць навукі, калі адчуе адказнасць сам за сябе, ну і гэтак далей. Купіліся на гэта бацькі ці не, паверылі цалкам ці не - у душу ім не зазірнеш, аднак дазвол свой далі.
Пятру ж самастойнасць была патрэбная з адзінай мэтаю: прывольна аддацца жыццёвым слодычам. Так сталася, што алкаголю яго арганізм не прымаў. У пятнаццаць гадоў гэтак напаілі яго ў турпаходзе прыяцелі, што не можа на спіртное глядзець. Гэта мы да таго вядзём, што не шумных хаўрусаў, не пагулянак-папоек прагнула Пятрова душа (дарэчы, блізкіх сяброў у яго амаль не было), а жадала яна вольных дачыненняў з жанчынамі. Тут варта сказаць, што першы любоўны вопыт Пятро займеў аж у чатырнаццаць гадоў, у лагеры адпачынку. Разбэсціла яго маладая паварыха Святлана. Ды так ашаламіла сваім поўным, дужым і адначасова мякка-падатлівым целам, сваімі неверагоднымі ў бессаромнасці ласкамі, што прыехаў з таго лагера падлетак зусім другім чалавекам. І ўжо, як без допінгу, без жанчын не мог абыходзіцца Пятро Мігуля. Тым больш што поспех у дзяўчатак і дзяўчат меў ён здаўна, будучы і вышэйшым і прыгажэйшым за сваіх аднакласнікаў.
Калі ўжо зайшла гаворка пра цялесныя дадзеныя спадара Пятра Сямёнавіча, то не палянуемся апісаць яго знешнасць. Ростам пад сто дзевяноста сантыметраў, нешырокай косці, сціплай мускулатуры, з маленькімі кісцямі рук, не знаёмых з фізічнай працаю, памер ступні невялікі, пакатыя, але досыць шырокія плечы, вузкія таз. Адным словам, Пятро на атлета не выдаваў. Уся яго прывабнасць для жаночага полу палягала ў высокім росце, дакладных прапорцыях, тонкіх і вельмі выразных рысах твару. Цёмныя бровы навісалі над светла-шэрымі добрымі, як магло здацца, вачыма. Светла-русыя, злёгку кучаравыя валасы. На твары не праглядалася зморшчын, з яго не сыходзіў румянец - прыкмета здароўя і лёгкай душы.
Але знешнасць нярэдка бывае дужа падманлівая, бо Пятро Мігуля ні лёгкім, ні добрым чалавекам не быў. Усё гэта засталося ў пары бестурботнага дзяцінства і юнацтва, авеянага дзявочай увагаю. Цяпер жа хлопец жыў напружаным душэўным жыццём, адчуваў пастаянную незадаволенасць сабой і ўсім акаляючым светам. Хацелася нарэшце гэты свет пакарыць, ці хаця б заявіць пра сябе так, каб усе ахнулі. Аднак падспуднае разуменне свайго бяссілля мацавала раздражненне, уганяла ў маркоту.
Акрамя таго, Пятро мусіў сабе прызнацца, што баіцца памерці. Не, гэта не было тым дзіцячым пачуццём раптоўнага жаху, калі нешта цябе агаломшвае думкай пра смерць, а слабы розум не ў стане з ёй справіцца. Апошнія тры гады Мігуля грунтоўна і напружана думае пра канец існавання жывых істот і асабліва балюча - пра ўласны свой скон. Пачалося тут з розных фактараў, а найперш са спалучэння дзвюх акалічнасцяў - пакутлівай хваробы і смерці дзядзькі Валодзі, матулінага роднага брата, і канвы Мігулевай дысертацыі, дзе ў філасофскім сэнсе разглядаюцца пуцявіны людзей, што нязменна заканчваюцца адным - смерцю.
О, як радаваўся напачатку Пятро, выбіўшы праз бацьку такую тэму для дысертацыі. Ён страшэнна не любіў канкрэтыкі, ведаў, як пакутуюць аспіранты ў бібліятэках і ўсялякіх архівах, вышукваючы і супастаўляючы разрозненыя звесткі пра тую ці іншую постаць, падзею. Уседлівасць не з'яўлялася прыроджанай якасцю Пятра. Ён не мог і гадзіны за сталом выцерпець. А вось да філасофіі, як меркаваў Пятрусь, ён заўсёды меў цягу. Тут, праўда, ён зблытаў навуку з жаданнем пакрасамоўнічаць, здольнасцю быць, калі трэба, гаваркім і дасціпным. Гэтую якасць вельмі цаніў у сабе Мігуля, падабалася яна і таварышам, асабліва дзяўчатам, якія гатовыя былі слухаць яго балбатню не толькі ўдзень, а і ноччу.
Карацей, напісаць філасофскую дысертацыю, лежачы на канапе, не ўдалося, а давялося пабегаць па тых жа бібліятэках, пакарпець над кнігамі, праз сілу ў сябе нешта ўвабраць і жахнуцца таму, якая страшная і безвыходная штука жыццё, калі да яго ставішся вельмі сур'ёзна. Хаця не, жахнуўся Пятро не адразу. Спачатку нават узнікла цікавасць, што паступова перайшла ў азарт і жаданне станавіцца дзень пры дні разумнейшым. Падабалася адчуваць сябе мудрацом, чалавекам, што стаіць над убогімі кузуркамі - проста людзьмі, - якія ў абыдзённай валтузні нічога пра сябе не ведаюць.
Зрэшты, даволі хутка прыйшло ўсведамленне, што гэтыя “проста людзі” не тое што ведаць не ведаюць пра сэнс свайго існавання, не тое што знаць не жадаюць ніякага філосафа Пятра Мігулю, а нават наладжваюць сваё жыццё такім чынам, каб не дай Бог не даведацца, што яна за рэч такая - жыццё. Пятро колькі разоў спрабаваў дзяліцца сваімі думкамі з прыяцелямі, субяседнікамі, палюбоўніцай Ксеняй і сустракаў не проста непаразуменне і нежаданне марнаваць час на такую лухту, а нават нейкую насцярожанасць. Чуццё падказвала, што трэба неадкладна заткнуцца і ніколі нічога такога не паўтараць, бо інакш адбудзецца рэакцыя адпрэчвання ад здаровага арганізма людской супольнасці хворай клеткі, Пятра Мігулі.
Размовы ж з навуковым кіраўніком дысертацыі ішлі неяк дзіўна, не закранаючы сутнасці рэчаў - як пра гайкі, балты, батоны ці чаравікі. Маўляў, закруцілі вы энную колькасць гаек, Пятро Сямёнавіч? Не? А вось гэта вельмі вам не пасуе. Даю вам тэрміну максімум тыдзень. Праверу. Словам, не адчувалася, што чалавек, які кіруе Пятровай дысертацыяй, дужа захоплены сваёй справай. А досвед, якім ён валодае, найхутчэй мае для яго душы такое ж значэнне, як веданне ўсёй паднаготнай англійскай прэм'ер-лігі па футболе. Ва ўсякім разе, пра футбол Раман Анатольевіч Пейцуховіч гаманіў на рабоце з непадробным азартам.
3
Пятро схамянуўся ў фатэлі. Гэта залямантаваў тэлефон, што стаяў на часопісным століку.
- Ало, - ён паднёс трубку да вуха, - ну я гэта, хто ж яшчэ можа быць, мама.
Маці, Наталля Ціханаўна, прасіла прыехаць да іх дамоў:
- Слухай, бацька хоча цябе сёння пабачыць.
Пятро паморшчыўся.
- Дык мы ж з ім тры дні таму рассталіся, а ўчора я яму на мабільны званіў. Не ведаеш, што ён ад мяне на гэты раз хоча? - спытаўся сын і адчуў, што размова скіроўвае ў непатрэбнае нікому напружанае рэчышча.
- Ну як так можна пра бацьку казаць! - тут жа скарысталася сынавай рэзкасцю маці. - Ён на кафедры тваёй быў, там нейкія пытанні трэба вырашыць. Пеця, я цябе прашу, не сварыся там, не лезь у бутэльку...
“Пачалося!” - скрывіўся Пятро і на колькі секунд заціснуў далонню слухаўку, каб не чуць матчыных ушчуванняў.
- Дык ты прыедзеш? - пачуў ён, калі зноў прыклаў трубку да вуха.
- Ну, зразумела, прыеду, мам. Вось толькі памыюся, драману трошкі... Колькі ў нас зараз часу?.. - Пятро стаў падымаць вочы на насценны гадзіннік.
- Без пяці дванаццаць... - апярэдзіла яго Наталля Ціханаўна.
- А дзень - серада... - Сын пашкроб патыліцу. - Ну дык раней за шэсць вечара бацька ўсё роўна не з'явіцца. Мам, ну пасля сямі буду. Лады?
Развітаўшыся з маці да вечара, Пятро прайшоў у ванны пакой, набраў вады, уключыў магнітафон і ляжаў так хвілін сорак. Расслабіцца, праўда, не ўдалося. Даймалі думкі пра сваю недалёкую будучыню. А іменна, якім чынам паведаміць Ксені пра сваё рашэнне з ёй разысціся. Яшчэ дзень таму, у Браславе, гэта ўяўлялася вельмі простай і не вартай увагі справаю. І нават сёння, ужо ў Мінску, Пятра гэта не надта трывожыла, бо розум быў апанаваны Нінай Сулеевай. Дарэчы, учора вечарам, калі яны прагульваліся пад хвоямі, ён упершыню паклаў ёй руку на талію, а затым, калі Ніна спынілася і пытальна зірнула яму ў вочы, залучыў у абдоймы і прыпаў да яе салодкіх вуснаў... О, што гэта было за імгненне! Потым, праўда, пачуўся сабачы брэх і на алею вываліла шумная гурма адпачываючых. Аднак, як ні круці, першы пацалунак адбыўся, і было відавочна, што працяг не прымусіць сябе чакаць. Ніна вяртаецца ў Мінск у наступныя выхадныя.
Дык вось, здавалася прасцей простага паставіць завяршальную кропку ва ўзаемаадносінах з Ксеняй, якія, можна сказаць, самі сябе зжылі. Але як гэта зрабіць, каб абысціся без ўсялякіх непрыемных сцэн, Пятро, як выявілася, толкам не ведаў. Не пасылаць жа, далібог, банальную эсэмэску. За тры тыдні, што Пятро знаходзіўся на азёрах, Ксені ён не званіў. Не тэлефанавала і яна яму на мабільны. Развітваючыся, яны пагадзіліся, што ім трэба пажыць паасобку, адпачыць адно ад аднаго, і ўсё ў такім духу. Паўтара месяца таму Ксеня зноў перабралася ад Пятра да сваёй цёткі, дзе атабарылася пасля інстытута (родам яна з правінцыі). Гэты пераезд сам па сабе мала што азначаў. За паўтара года іхняй сувязі такое адбывалася разоў пяць.
І ўсё ж тое, што апошні месяц яны сумесна не пражывалі, цяпер, у сілу новых абставінаў, аказвалася для Пятра вельмі зручна. Не, пасылаць эсэмэскай паведамленне тыпу “паміж намі ўсё скончана” ён, канешне ж, не будзе. Не будзе ставіць апошнюю кропку і ў тэлефоннай размове. Трэба сустрэцца і ў спакойных танах даць зразумець, што адносіны іх у такім убогім выглядзе доўжыцца больш не могуць. Холадна, з годнасцю падзякаваць Ксені за, так бы мовіць, сужыцельства і разысціся. Можна нават сяброўства прапанаваць, хоць гэта будзе звычайнай пошласцю. Пятро ў сяброўства з мужыкамі не верыў, а з дзяўчатамі - пагатоў. Напрактыкаваўшыся ў філасофскім мысленні, ён добра ўсведамляў, што каханне і сяброўства па сутнасці рэчы палярныя. Што каханне - гэта барацьба і адзінства супрацьлегласцяў, дзе любая адзінка жадае падпарадкаваць другую сваёй волі. І чым больш супраціўляецца гэтаму другая адзінка - тым каханне мацнейшае. Калі ж авалодванне воляй другога адбылося, каханне памірае і яго месца займае або раўнадушнасць, або дружба паміж партнёрамі. Раўнадушнасць найчасцей вядзе да разрыву. У дружбе жыве мноства так званых шчаслівых сем'яў.
Пятро ўжо выбраўся з ванны, ужо з'еў марожанае, якое дастаў з маразілкі, ужо лёг на канапу і шчоўкнуў пультам тэлевізара, - а разважаць пра фінал іхніх з Ксеняй узаемаадносін не перастаў. Ён мусіў сабе прызнацца, што адчувае нейкую боязь, нейкую няёмкасць, быццам у чымсьці перад ёй вінаваты. Непрыемна ўяўлялася магчымая сцэна расстання, калі ён з каменным тварам прамовіць жорсткія і бязлітасныя словы. Ведаючы характар палюбоўніцы, рэакцыя можа быць самая небяспечная. Колькі разоў, у парыве рэўнасці ці проста ў крыўдзе і шале, яна кідалася на яго з кулакамі, аднойчы падрапала твар. Колькі разоў шпурляла ў яго тым, што пад руку трапіць: талеркамі, тапкамі, кніжкамі, відэльцамі, а аднаго разу кухонным нажом. І ён выломліваў ёй рукі за спіну, даваў аплявухі... Пятро пакутліва зморшчыўся ад гэтых успамінаў. Не, каб уадначас не зглуміць добры настрой, што ўтварыўся пасля адпачынку, Мігуля вырашыў сёння з Ксеняй не сустракацца. Аднак тут жа стрэмкай засела ў душы тое, што за сёння неадменна настане і заўтра і паслязаўтра, што вытлумачэнні з Ксеняй Шпачык усё адно непазбежныя. “А калі зусім не даваць пра сябе знаць?” - раптам варухнулася баязлівенькая думка. Так, проста збочыць з той мінулай дарогі і рушыць не азіраючыся. Балазе Мінск - горад вялікі... Вялікі ды не зусім. Надта ўжо абраслі яны з Ксеняй агульнымі знаёмымі ды прыяцелямі. Усё адно сутыкнешся з ёй у кампаніях. Не рваць жа з-за гэтага ўзаемаадносіны з усімі людзьмі. Дый Ксеня сама, Пятро быў упэўнены, патэлефануе яму, калі ён у бліжэйшыя тры дні не аб'явіцца... Карацей, нервовай размовы тут не мінеш, як ні круці. Зрэшты, любіш катацца - любі і санкі вазіць. Пятро цяжка ўздыхнуў, пагасіў тэлевізар і адвярнуўся тварам да сцяны.
Сон не ішоў. Замест яго навалілася нейкае ліпкае ачмурэнне, дзе змяшалася ў кашу ўсё, што так ці інакш турбавала апошнім часам Пятра Мігулю. Мільгалі твары бацькоў, трызніўся пляск хваляў, гайдаліся лодкі і катамараны, усміхалася прыгажуня Ніна Сулеева, пясчаная сцяжынка вілася між соснаў, сцяжынку змянялі асфальтаваная дарога і рык аўтобуса; з'явіўся хуліган Мішка Падброўкін, які чамусьці пастарэў так, што меў сівую доўгую бараду; раптам над Пятром нахіліўся Амар Рашыдавіч, стаў катурхаць, а затым груба затрос за плечы і шпарка загергетаў па-казахску, ці што; “Падлюга! Я ненавіджу цябе!” - закрычаў Амар Рашыдавіч тонкім жаночым голасам: то быў голас Ксені Шпачык; спалатнелая, вастраносая, яна выскаліла доўгія зубы, мерачыся ўпіцца ў Мігулеву шыю... Пятро ўскрыкнуў, падхапіўся і сеў. Парыў ветру з балкона ўздымаў цяжкую шторыну. На імгненне здалося, што за ёй стаіць жывы чалавек...
“Не, гэта ўжо зусім невыносна!” - прастагнаў Пятро. Ён зачыніў балкон, прайшоў на кухню, спаласнуў твар халоднай вадой і, узяўшы новы пачак цыгарэт, выйшаў з кватэры. “Я разбяруся з ёй, толькі не сёння, не сёння!” - мармытаў ён, калі спускаўся па лесвіцы.
4
Наталля Ціханаўна Мігуля была жанчына пяцідзесяці сямі гадоў, пенсіянерка, а да гэтага працавала эканамістам на адным буйным прадпрыемстве. Рашэнне выйсці на пенсію па ўзросце прыйшло не само, а было падказана суровай сапраўднасцю. Яе пяцідзесяціпяцігоддзе супала з хваробай малодшага брата Валодзі. Брату, які на той момант даўно быў у разводзе і разладзе з жонкай і двума дзецьмі, паставілі страшны дыягназ, і ўсе турботы і клопаты па доглядзе за цяжкахворым леглі на плечы Наталлі Ціханаўны. Брат зачах за які год, паступова ператвараючыся са здаровага веселуна ў абцягнуты чымсьці нядужым шкілет. У такім выглядзе і адышоў Валодзя туды, адкуль не вяртаюцца, праклінаючы гэтае жыццё, што напрыканцы прынесла яму такія пакуты. Усё гэтае пераўтварэнне даўжынёю ў год, ператварэнне з румянага жыццялюба ў труп, прайшло на вачах гаротнай сястры.
Аднак ашаламляў яе нават не выгляд пакутнага брата, а тое, як кардынальна мяняецца характар чалавека падчас цяжкай хваробы. Куды толькі дзяваюцца чуласць, спагада, далікатнасць і здольнасць разумна ацэньваць сітуацыю. Іх няўмольна замяняюць раздражняльнасць, нецярпімасць да акаляючых, крыўдлівасць - усё тое, што добра вядомае ў медыцыне як эгаізм хворага. Чым невыноснейшымі робяцца пакуты асуджанага на смерць чалавека, тым больш ён пачынае цікавіцца самім сабой, тым менш здольны стаць на месца ўрачоў і тых, хто яго даглядае. Увесь свет для яго - гэта нясцерпны боль і не менш нясцерпныя думкі. Пра гэта распавёў Наталлі Ціханаўне святар, да якога яна звярнулася ў часіну роспачы. Айцец Аляксей на многае ёй раскрыў вочы ў тыя жахлівыя месяцы, а вера, да якой прыхінулася колішняя атэістка, прынесла такое жаданае суцяшэнне.
З таго часу яна і наведвае прыход айца Аляксея, і не жадае вяртацца на працу, як прапаноўвае муж. Наталля Ціханаўна загружана царкоўнымі дабрачыннымі клопатамі, адведвае цяжкахворых і адзінокіх людзей, памагае ім па гаспадарцы. Сямён Паўлавіч на гэта бурчыць, а таму згоды ў іхняй сям'і няма. Няма поўнага спакою і ў душы Наталлі Ціханаўны, таму што, прыняўшы ў сябе праваслаўе, яна не стала бясплотным духам і абкружана ўсё тымі ж матэрыяльнымі абставінамі, што і раней. Як і раней, падазрае яна, што муж, які не быў ёй верны ўсё жыццё, і цяпер падманвае пры любым зручным выпадку. Доказаў, праўда, няма ў Наталлі Ціханаўны, але яна добра ведае мужаў характар і тэмперамент, не забылася на яго маладыя подзвігі-здрады. Да таго ж выдатна ўсведамляе Ціханаўна і тое, што яна ўжо амаль не жанчына, асабліва ў святле перажытага гора з братам, якое адабрала нямала здароўя, дадало маршчын і сівых валасоў. Муж жа ўсё жыццё нічога блізка да сэрца не браў, любіў выпіць, пад'есці, цаніў жаночыя вабноты, не ведаў згрызотаў сумлення, а таму зараз як агурок. Румяны, гладкі твар, нічым не прыхворвае, праз дзень у басейн ездзіць.
Другая турбота, вядома ж, сын, які такім доўгачаканым чалавечкам “зазбіраўся” на свет, калі Наталля Ціханаўна дасягнула трыццацігадовага ўзросту і яны з мужам амаль згубілі надзею. Канешне, рэдка калі бацькі задаволены сваімі нашчадкамі. Іх можна параўнаць з мастакамі, што даводзяць і даводзяць да ладу сваё палатно і ніяк не могуць спыніцца. Зрэшты, як бываюць бяздарныя мастакі, што радыя любой сваёй нікому не патрэбнай мазні, гэтак бываюць і кепскія бацькі, якія досыць раўнадушныя да лёсу сваіх дзяцей. Але такіх бацькоў, у адрозненне ад такіх мастакоў, вельмі мала і Наталля Ціханаўна не адносілася да іх ліку. Пятрусь яе турбаваў у свае дваццаць чатыры гады не менш, а можа, і больш, чым у чатыры. Бо цяпер не схопіш яго за руку, як у маленстве, не накіруеш вокрыкам туды, куды трэба, а даводзіцца адно ўгаворваць ды баяцца, каб не пакрыўдзіўся, не аддаліўся ад яе яшчэ больш.
Цяжка перажывала маці, калі Пятрусь пяць гадоў таму пажадаў жыць асобна ад іх, у кватэры яе памерлага бацькі. Баялася - і небеспадстаўна - што з'едзе ён з рэек, зблытаецца абы з кім, ну і гэтак далей. І нават узрадавалася Наталля Ціханаўна, што бавіліся ў сынавай кватэры, як выявілася праз суседзяў, пераважна прадстаўніцы жаночага полу. Шумных пагулянак і алкаголю амаль зусім не было. Праўда, засмучала, што дужа часта мяняліся сынавы сяброўкі, што не знаёміў ён з імі і, відавочна, сур'ёзных намераў не меў. Пры сучаснай разбэшчанасці грамадства і заразе, што гуляе паўсюль, гэта выглядала як бы і небяспечна. Але тут заставалася адно спадзявацца, што “пранясе”, і небяспека, па вялікім рахунку, была не большая, чым захварэць на нешта жудаснае без дапамогі блудлівых дзевак, чым патрапіць у аўтааварыю ці атрымаць цагліну з даху на галаву. Дарэчы, пры слове “аўтааварыя” маці заўсёды скаланалася, бо Пятрова машына, падораны бацькам старэнькі “Фольксваген”, ужо трэці месяц стаяла на прыколе пасля таго, як сын уехаў на скрыжаванні ў бок тралейбуса. Траўмаў ніякіх любімы нашчадак не атрымаў, але аўтамабілю патрабаваўся сур'ёзны рамонт, на які Сямён Паўлавіч грошай сыну не выдзеліў. У дадзеным выпадку бацька паддаўся на ўмольныя просьбы Наталлі Ціханаўны, дый сам быў не супраць пакараць наравістага сына адлучэннем ад аўтамабіля на колькі месяцаў. Ён, звычайна паблажлівы да Пятра, аб'явіў свой прысуд сурова і безапеляцыйна. “Зрэшты, калі хочаш ездзіць, сам рамантуй”, - сказаў ён сыну. А на недаўменнае пытанне пра грошы хітравата прыжмурыўся і прапанаваў нашчадку зарабіць самому. Зарабляць грошы самастойна дваццацічатырохгадовы аболтус не ўмеў, а таму пайшоў ад бацькі ні з чым.
5
Наталля Ціханаўна чакала прыходу, а дакладней, прыезду мужа з работы. Дый сын праз якія паўгадзіны павінен быў падысці. Яна паставіла ў духоўку запраўленую яблыкамі ды блінамі курыцу і пачала рабіць салату з кальмараў па новым рэцэпце.
Сямён Паўлавіч сапраўды знаходзіўся па дарозе дадому. Ён гартаў свежую газету, разваліўшыся на заднім сядзенні службовай “Волгі”. Зрэдку паглядваў наперад, паўз ладны карак негаваркога вадзіцеля Сашкі, нечаму ўсміхаўся, задумваўся, зноўку ўнурваўся ў газеціну.
Сямён Паўлавіч быў мужчына, як ужо казалася, дужы, здаровы і выглядаў значна маладзей за свае пяцьдзесят восем гадоў. Намеснікам жа міністра культуры працаваў пяты год. А дагэтуль займаў самыя разнастайныя чыноўныя пасады - ад Капыльскага райвыканкама, дзе пачаў сваю кар'еру яшчэ па камсамольскай пуцёўцы як перадавік і ўдарнік сацыялістычнай працы. Родам Сямён Паўлавіч Мігуля быў з невялікай лясной вёскі пад Глускам. Там і дагэтуль жывуць у добрым здароўі яго бацькі. Дарэчы, ён вельмі ганарыцца сваім сялянскім паходжаннем і ўзгадвае яго пры любой зручнай і нязручнай нагодзе. У яго нават прымаўка ёсць: “ад сахі” - у тым сэнсе, што ў трывалай повязі з роднай зямлёй усе яго поспехі. Зрэшты, з вёскай і звязаным з ёй ладам жыцця Сямён Мігуля разлучыўся гадоў трыццаць таму, прытым з непрыхаванай радасцю і спадзевам на паспяховую самарэалізацыю ў сучасным горадзе. Што і спраўдзілася. У бацькоў ён бывае не тое каб рэдка, але, памяркуйце самі, навошта туды ездзіць цяпер, калі ён даволі-такі добра ўсім забяспечаны. Раней, асабліва ў галодныя часіны гарбачоўскай перабудовы, няблага падмагла яму бацькоўская сядзіба мясам і салам. Ну і ён у сваю чаргу арганізоўваў ім праз старшыню калгаса бясплатныя кармы для свіней і каровы, дый шмат чым іншым садзейнічаў праз высокія сувязі. Але пра гэта зараз шырока не будзем. Варта толькі сказаць, што да фізічнай працы Сямён Паўлавіч ахвоты даўно не меў і ўласнымі рукамі бацькам не дапамагаў ужо гадоў дваццаць пяць, не меней. Тым больш што на вёсцы дзве родныя сястры засталіся, з мужамі і шматлікімі дзецьмі. Словам, ёсць каму паспрыяць. На радзіму ж цяпер Сямён Паўлавіч наведваецца як дарагі і шаноўны госць. Дарэчы, Мігуля з нядаўняга часу - пачэсны грамадзянін горада Глуска.
- Прыпыні тут, Сашок, - загадаў вадзіцелю Сямён Паўлавіч. - Я на хвілінку заскочу. - І паказаў, калі яны знерухомелі, у бок супермаркета.
- Мне з вамі ісці? - абярнуўся Сашка да гаспадара.
- Не-не, сядзі, - махнуў рукой Мігуля, спрытна вылузваючыся з “Волгі”. - Я мігам.
Ён рушыў да ўвахода, пранік унутр, прайшоў пару касавых радоў і дастаў з кішэні мабільнік.
- Алена, - шапнуў ён у трубку праз колькі секунд. - Я сёння не прыеду. А? Ну сын завітае, размова ёсць. А? Ну заўтра ўдзень найхутчэй. Ну, ладна, заўтра раскажаш мне пра ўсе свае клопаты. Няма калі, далібог...
Сямён Паўлавіч насцярожана азірнуўся і сунуў мабільны ў кішэнь пінжака. Каб занадта не інтрыгаваць чытача, скажам адразу, што Алена, якой ён званіў, была яго, можна сказаць, другая сям'я. Неафіцыйная, зразумела. Там расла трохгадовая дачка, якая часам называла Мігулю татам. Што, дарэчы, вельмі расчульвала і адначасова бянтэжыла Сямёна Паўлавіча. Алене ж, сакратарцы ў адной прыватнай кампаніі, ішоў усяго дваццаць восьмы год. Далей пакуль што не развіваем.
Праз колькі хвілін Сямён Паўлавіч паважна выходзіў з “Волгі” ў двары свайго дома, які мясціўся ў досыць рэспектабельным раёне цэнтра горада, непадалёк ад праспекта Незалежнасці (тады яшчэ Скарыны). Кватэра ў Мігулі знаходзілася на зручным чацвёртым паверсе дзевяціпавярховага дома, чатырохпакаёвая, жылой плошчай каля шасцідзесяці квадратных метраў, з кладоўкай і вялікай кухняю. Гэта пры тым, што ўжо пяць гадоў пражывалі там толькі яны з жонкай. Праўда, адзін пакой быў зарэзерваваны за Пятром, які час ад часу там начаваў, ці прыходзіў пасярод белага дня адаспацца, папярэдне злазіўшы ў запоўнены халадзільнік.
А пакуль Сямён Паўлавіч Мігуля крочыць, адпусціўшы вадзіцеля, да свайго пад'езда, пакуль падымаецца па лесвіцы да ліфта, заходзіць у яго, націскае кнопку і едзе, трэба сказаць пра яго яшчэ пару слоў. А то можа ўзнікнуць выключна адмоўнае ўражанне ад гэтага, у прынцыпе, прыстойнага і дастойнага чалавека. Што ў яго ёсць маладая палюбоўніца - гэта грэх, але грэх, па сучасных мерках, не надта вялікі. Што ёсць пазашлюбная дачка - не добра, але многія заможныя і ўплывовыя людзі здольныя выгадаваць нашчадка і ў семдзесят год. Што Сямён Паўлавіч эгаіст - дык усе мы ў той ці іншай ступені такія, проста або добра гэта скрываем, або жыццё не дае нам свой эгаізм праявіць. Усё, што думае пра яго жонка, вечна ахопленая падазрэннямі і затоенай рэўнасцю, - насамрэч далёка не так. І зусім ён не абыякавы да яе з сынам, і за памерлага Валодзю, яе брата, перажываў, і дапамагаў, чым мог, з бальніцамі, дактарамі, лякарствамі.
А зараз, напрыклад, Сямён Паўлавіч надзвычай заклапочаны сынавым лёсам. Не зманіла Наталля Ціханаўна Пятру - бацька сапраўды хацеў з ім сёння пагаварыць. Ды толькі не пра кафедру, не пра дысертацыю - Бог з ёй, напішацца, - а паставіць пытанне рубам пра сватаўство і жаніцьбу на Ніне Сулеевай. Гэта ж ён сам і звёў з ёй Пятра, прапанаваўшы паехаць на Браслаўскія азёры пагасцяваць да свайго прыяцеля Амара Рашыдавіча. У таго там дом свой, абслуга, ну і ўсё адпаведнае. З Амарам яны амаль што змовіліся, сышліся на тым, што калі маладыя спадабаюцца адно аднаму, то можна біць па руках. Сямёну Паўлавічу было ўсцешна, што яго шалапутны сын увойдзе ў сям'ю грашавітых людзей. Ведаў ён таксама, што і Амарава самалюбства будзе спатолена тым, што дачка звяжа свой лёс з сынам дзяржаўнага дзеяча. Словам, шлюб вырысоўваўся на ўсе сто. Аднак чым бліжэй насоўваліся лёсавызначальныя дні, тым больш трывожыўся Сямён Паўлавіч. Бо надта вялікую стаўку ён зрабіў на гэтую справу. А сын, магло так стацца, успрыме ўзаемадачыненні з Нінаю як чарговы флірт, ці - не прывядзі Божа - проста пакарыстацца ўздумае. Трэба адразу расставіць кропкі над “і”, бо ў адваротным выпадку можа здарыцца шмат чаго непрыемнага. Не па тых правілах жыве клан Сулеевых, каб дапускаць падобныя вольнасці. Тут не толькі сяброўства страціш, а яшчэ ворага сабе нажывеш.
Падлівала масла ў агонь і веданне сынавага ладу жыцця, а таксама тэмпераменту, успадкаванага не ад каго іншага, як ад самога Сямёна Паўлавіча. Памятаў старэйшы Мігуля, што сам у свае дваццаць пяць гатовы быў душу д'яблу прадаць, а авалодаць жанчынай, да якой адчуў пожад. Нішто тады стрымаць не магло. Гэтыя сынавы путаны, што жывуць ці проста начуюць у таго ў кватэры, - справа адна. Тут нават Амар, калі даведаецца, зразумее. Але каб Пецька на ліха не падумаў, што і з Нінай так можна. “Ну не ідыёт жа ён круглы, у рэшце рэшт!” - злаваўся Сямён Паўлавіч, абмазгоўваючы размову, што мела сёння адбыцца. Хоць сын не ідыёт, а папярэдзіць яго неабходна па ўсёй строгасці. Гэта раз. Па-другое, у вясёлкавых фарбах абмаляваць яму перспектывы, што адкрыюцца пасля жаніцьбы на Ніне. Пераканаць. Заклікаць да розуму. Убіць у галаву, што жыццё чалавечае мае каштоўнасць толькі ў сям'і, толькі тады, калі ты ўсе сілы кладзеш на працяг свайго роду. Сам Сямён Паўлавіч, дарэчы, гэта апошнім часам асабліва адчуў. Яго пазашлюбная дачка Танечка прыемна ўзнавіла ў ім даўнія пачуцці, якія ён перажываў у часы нараджэння і першых гадоў Пятровага жыцця. Свет, які быў звузіўся для яго, які пагражаў ператварыцца ў тунель з выхадам у магілу, неспадзявана пашырыўся, пасвятлеў, заззяў святочнымі барвамі. Нібы гадоў пятнаццаць Сямён Паўлавіч з сябе скінуў. Нейкая энергія неўтаймоўная з'явілася, аптымізм, узрасла цікавасць да акаляючага. Усё раптам стала неабыякавым - ад сусветнай палітыкі да галубоў, што таўкліся перад пад'ездам. Гэтая неабыякавасць і прымусіла задумацца пра Пятроў лёс, азарыла геніяльнай задумай ажаніць яго, ды не абы з кім, а з дачкой самога Сулеева. Так загарэўся гэтай ідэяй бацька, што нават бяссонне прыдбаў.
6
Сямён Паўлавіч націснуў кнопку званка. Наталля Ціханаўна яму адчыніла.
- Ну Пецькі, бачу, няма, - сказаў муж, зірнуўшы на абутковую паліцу. - Даўно ты з ім гаварыла?
- Ды тады яшчэ, па абедзе. - Жонка прыняла ў мужа пінжак, акуратна пачапіла на плечукі вешалкі. - Прыйдзе ён, не турбуйся.
- Прыйсці то прыйдзе, маці, - хмыкнуў Сямён Паўлавіч, прычэсваючыся перад люстэркам. - Не гэта мяне хвалюе.
- А што? - Наталля Ціханаўна стаяла з узятым на вешалку пінжаком, збіраючыся павесіць яго на балконе.
- Ну давай пройдзем у залу, ды, пакуль сына няма, я табе дам наконт яго інструктаж.
Муж сунуў ногі ў тапкі, паклыпаў у залу і паваліўся там у фатэль. Жонка, з пінжаком у руках, кіравала за ім. Сямён Паўлавіч з паўхвіліны памаўчаў, аддыхваючыся ад гарачыні працоўнага дня. Затым скоса зірнуў на Наталлю Ціханаўну, якая ўжо павесіла пінжак праветрывацца і села на канапу. Скразнячок трапаў яе пасівелыя валасы. У простым хатнім халаце яна выглядала значна старэй за мужа, у якога і намёку на сівізну не было. Поўны румяны твар, на лбе няма рэзкіх зморшчын...
- Вось што, маці, хачу я табе сказаць, - пачаў Сямён Паўлавіч адказным голасам, які выпрацаваўся ў яго за доўгія гады чыноўнай службы. - Я звёў у Браславе Пятра з дачкой Амара і, не буду скрываць, вельмі спадзяюся, што ўсё вырашыцца як мае быць.
Муж зрабіў паўзу. Жонка пытальна на яго пазірала.
- Ну ты разумееш, што яму нарэшце жаніцца пара?! - сказаў ён, нечакана раздражняючыся.
- Дык я гэта ўжо два гады гавару. У яго ўзросце, ды з яго характарам...
- Ды кінь ты гэты характар! - махнуў рукой Сямён Паўлавіч. - Во дзе ён мне, яго характар, вышэй даху! Ты мне скажы, падабаецца табе Амар у якасці родзіча ці не.
- Пачакай, бацька. - Наталля Ціханаўна сціснула пальцамі скроні, быццам збіраючы свае думкі ў кропку. - Пачакай, не спяшайся. Ты ж не на Амары Рашыдавічы яго жэніш - на Ніне. А вось яна мне падабаецца цалкам. І калі Пеця...
- Ат, Наташа, не ўдавай з сябе дурніцу! Ты цудоўна ведаеш, што сыну нашаму падабаюцца ўсе доўгія ногі і прыгожанькія тварыкі. Не пра тое гаворка. - З гэтымі словамі бацька ўстаў і пачаў мераць крокамі залу. - Ты мне лепш падкажы, як давесці нашаму ахламону, што жаніцьба яму неабходная як паветра. І менавіта на Ніне Сулеевай. А? - Ён спыніўся перад жонкай.
Яна ўжо збіралася нешта адказаць на мужаву тыраду, але той схамянуўся, ледзь не падскочыў на месцы і тэатральна прыклаў палец на вуснаў:
- Тсс! - зашыпеў ён з перакошаным дзіўнай напругаю тварам. - Позна ўжо. Пятро ключом у дзвярах калупае, чуеш?!
Наталля Ціханаўна, што напачатку знячэвілася ад мужавага вокрыку, зараз адчула палёгку - бо ж нічога трагічнага не адбылося, проста прыйшоў сын.
Аднак Сямён Паўлавіч так не лічыў, а таму памкнуўся ў вітальню і з парога ўчыніў сыну разборку.
- Я колькі разоў цябе, як чалавека, прасіў, - гаварыў ён узвышаным тонам, - не залазіць у кватэру як злодзей! Хочаш адчыняць ключом - тваё права. Але спярша пазвані, каб мяне ў стрэс не ўганяць.
Сын, скідаючы абутак, моўчкі пазіраў на сярдзітага бацьку і ўсміхаўся.
- Ён маўчыць! - развёў рукамі Сямён Паўлавіч, апелюючы да Наталлі Ціханаўны, што падышла ўслед за ім. - І яму яшчэ смешна!
- Ды не гарачыся ты так, бацька. - Пятро паблажліва паклаў яму руку па плячо. - Нервы трэба лячыць. Я ж не вінаваты, што ты такі нервовы ў нас. - І пасунуўся ў ванную; не зачыніўшы дзверы, стаў мыць рукі і апалоскваць твар.
Бацька з маці стаялі і чакалі, пакуль ён закончыць. Але Пятро з паказной асалодай фыркаў і плёхаўся хвілін пяць. Нарэшце выцерся і няспешна прайшоў у залу.
- Есці тут будзем? - спытаўся ён, прызямляючыся на канапу. - А то я без абеду сёння. Што ты нагатавала, мам?
- Галодны не будзеш, - супакоіла яго Наталля Ціханаўна і пайшла на кухню.
Бацька, адчуваючы трывогу ў душы, сеў насупраць Пятра. Ён доўга хмыкаў, адперхваўся, перш чым пачаць.
- Ведаеш, сын, - узяў ён нечаканы для сябе панібрацкі тон, - давай як мужчына з мужчынам. Скажы мне, што ты думаеш наконт сваіх узаемаадносінаў з Нінай... І толькі прашу цябе: прыбяры з твару гэтую глумлівую ўсмешку і адказвай сур'ёзна.
- Ну, калі сур'ёзна, то нічога сур'ёзнага не адбылося. - Пятро закінуў нагу на нагу, а пальцы рук сашчапіў за патыліцай. - А што ты чакаў?
- Слухай, я не буду зараз корпацца ў тваіх пачуццях, але я не сляпы, і мне хапіла двух выхадных, каб зразумець, што ты нездарма каля яе завіхаешся.
- А перад кім мне завіхацца, калі яна там адна з маладых ды прыгожых? Было, праўда, пару сябровак. Ды яны не на мой густ - таўстаногія.
- Яшчэ раз прашу не крыўляцца... - Тут Сямён Паўлавіч міжволі панізіў голас, бо ўвайшла жонка з падносам. - А зрэшты, ад маці тайнаў няма. Так што і ты, Наташа, слухай, што адказвае наш сын. Слухай і на вус намотвай.
- А ў жанчын няма вусоў! - хіхікнуў Пятро.
- Сынок, не злуй бацьку, не скамарошнічай, - папрасіла яго Наталля Ціханаўна і выйшла з залы з пустым падносам.
- Я разумею, Пеця, што пасля адпачынку ў цябе выдатны настрой. Ведаю таксама тваю дасціпнасць, - пачаў пакрыўджаны сынавай заўвагай Сямён Паўлавіч. - Але ж калі ты бярэшся папраўляць бацькавы памылкі, то дазволь і мне табе сказаць па ўсёй шчырасці ды з усёй праматою. І тады ўжо ты не крыўдуй...
- Ды ладна табе, тата... - пайшоў нібыта на міравую сын.
- Не ладна, а падрыхтуйся слухаць і адказваць! - Бацька пасунуўся ў крэсле наперад. Іх раздзяляў абедзенны стол.
- Мама! Хутка там ці не? Я есці хачу - паміраю.
- Не памрэш! - прыкрыкнуў Сямён Паўлавіч; ён, аднак, адчуваў, што размова яўна не клеіцца, што ініцыятыва сыходзіць з рук, што ён гаворыць зусім не так і не тое. - Дык вось, адказвай мне адразу і не марудзячы! Гатовы ты стаць мужам Ніны Сулеевай ці не. Ну! - зыкнуў бацька. - У вочы, у вочы мне глядзець!
- Не крычы ты так, суседзяў спалохаеш! - Маці ўвайшла з блюдам, на якім высілася доўгачаканая курыца.
- Мам, ён думаў мяне збянтэжыць такім пытаннем! - ускрыкнуў Пятро і пацягнуўся рукамі да тлустай курыцы. - Ножку, верх ножкі мне! - Ён схапіў сцягно курынай нагі і прагна ўпіўся зубамі.
Наталіўшы першы голад, Пятро хмыкнуў, абцёр рукі сурвэткай і наліў ліманаду.
Бацька яшчэ не дакранаўся да ежы і нецярпліва, сярдзіта глядзеў на сына. Маці, чарговы раз схадзіўшы на кухню, толькі што прысела за стол.
- Дык вось, бацькі мае дарагія, - Пятро гучна сербануў з фужэра газіраваны напітак, - я не такі дурань, як, мабыць, вы пра мяне думаеце. А таму ніколі б не завёў шуры-муры з дачкой Сулеева, каб не бачыць пэўную перспектыву.
Пры гэтых словах Сямён Паўлавіч крыху расслабіўся. Але многае яшчэ ў сынавым голасе яго насцярожвала.
- Я цудоўна зразумеў, навошта мяне туды запрасілі. Зразумеў адразу па прыездзе, - працягваў сын.
“Мая кроў!” - адзначыў пра сябе бацька. І тут жа засаромеўся гэтай думкі.
- А зразумеўшы, што да чаго, - гаварыў Пятро, беручыся за новы кавалак курыцы, - я добра і старанна выканаў сваю ролю. Ні гаспадар, ні яго дачка, мяркую, у крыўдзе не засталіся.
- Пеця, не крыўляйся, прашу... - нясмела пачала маці.
- Стоп, Наташа, не перабівай! - строга абарваў яе Сямён Паўлавіч. - Я хачу не прапусціць ніводнай ягонай рэплікі.
- Правільна, бацька! - ухваліў Пятро. - Слухай уважліва. Слухай і наталяйся! Я прыняў правілы гульні не з дзяжурнай ветлівасці, а проста таму, што Ніна мне спадабалася. Не скрыю, спадабалася яна чыста знешне, вузкая талія, шырокія бёдры, мілавідны тварык і ўсё такое...
- Хм, аднак жа! - Тут Сямён Паўлавіч ужо не мог прамаўчаць. - Глядзі, маці, які, аказваецца, густ у нашага сына. Не ведаў, не ведаў, што дзяўчат цяперака ацэньваюць па шырыні сцёгнаў, вузкасці таліі ды... трэба ўжо было дадаць - акругласці ягадзіц.
- Бацька... - паморшчылася Наталля Ціханаўна. - Ну давайце будзем сур'ёзнейшымі.
- А гэта вельмі сур'ёзна, мам! - запярэчыў Пятро. - Пакладзі мне вунь той салаты. Ага. Дзякуй. Дык вось, былі б мы дурнямі ці крывадушнікамі, каб выбіралі сабе жонак ці палюбоўніц не па цялесных вартасцях. Гэта закон прыроды, які не аб'едзеш. Чаму мне падабаюцца жанчыны з акрэсленымі бёдрамі і таліяй? Таму, што шырокія бёдры дазваляюць лепей вынасіць і нарадзіць маё будучае дзіця. А вузкая талія, па-першае, падкрэслівае шырыню бёдраў, то бок ідэнтыфікуе жаноцкасць, а па-другое, мае патэнцыял пашырацца пры цяжарнасці.
- О Божа, ён зноў з нас здзекуецца, - уздыхнуў Сямён Паўлавіч і без апетыту надкусіў курынае крылца. - А я ўжо думаў, што будзе грунтоўная гутарка.
- Бацька, бацька! Чакай. Ты ніколі не хочаш выслухаць мяне даастатку. Павер, і ў думках здзекавацца з вас у мяне не было. Я гавару цалкам сур'ёзна і шчыра. Так шчыра, каб ніводнай недагаворанасці ў пытанні жаніцьбы не засталося. Я гавару вам, як думаю. А вы ацаніце, можа такі чалавек прэтэндаваць на дачку спадара Сулеева, ці не. Вам рашаць, адным словам.
Пятро наліў яшчэ ліманаду і падкурчыў адну нагу пад сябе.
- Такім чынам, я пачаў тлумачыць сэнс жаночай прывабнасці пры выбары нявест ці проста сужыцелек. Далей ідуць грудзі - гэта вельмі важны і незаменны ў сямейным жыцці атрыбут. Жаночыя грудзі кормяць нашчадкаў. Чым яны большыя, крамянейшыя - тым большая верагоднасць, што мае дзеці не застануцца без малака і будуць здаровыя. Так? Зрэшты, празмерна вялікія, віслыя грудзі - гэта ўжо перабор. Не эстэтычна і ў жыцці замінае. Словам, жаночыя грудзі павінны быць вялікімі, поўнымі, але не празмерна. У Ніны Сулеевай тут усё як мае быць. Ні дадаць, ні адняць, як кажуць.
- І ўсё ж не трэба так вульгарна, сынок... - Маці са шкадобай глядзела на сына.
- А хай выдурваецца далей. - Бацька махнуў рукой. - Я набяруся цярпення і выслухаю, як ён казаў, “даастатку”. А ўжо потым скажу колькі ласкавых слоў. Хай тады не крыўдуе.
- Згода! - усклікнуў Пятро. - Працягваю: у нявесты павінны быць маленькія ступні і кісці рук, бо гэта таксама атрыбуты жаноцкасці. Вялікія ступні выяўляюць або нешляхетнае паходжанне, або наяўнасць мужчынскіх генаў, што недапушчальна. У Ніны Сулеевай і тут поўны парадак. - Пятро хітравата прыжмурыўся. - Далей ідзе самы важны аспект - твар. Ён не павінен быць прышчавым, пухлашчокім, насатым, таўстагубым. Твар павінен быць досыць худым, прапарцыянальным, багатым разнастайнай мімікай, а значыць, сімпатычным, прывабным. Важны момант: худым павінен быць твар, а не цела. Цела жанчыны мусіць быць паўнаватым, каб утвараць мяккасць і грацыю. Але паўнаватым - не тоўстым!
- Вось што робіць з людзьмі сучасная філасофія, - уздыхнуў бацька, выціраючы сурвэткай вусны. - Але працягвай, працягвай...
- Усе названыя прыкметы жаноцкасці ўзяты не “ад балды”, не па маёй прыхамаці, а выпрабаваны прыродай цягам тысячагоддзяў. І калі мы выбіраем прыгожую жонку, то ведаем, што і нашчадкі нашы будуць здаровымі, прыгожымі, а значыць, сексуальна прывабнымі. Адсюль вынікае, што і яны не сустрэнуць праблем пры выбары палавога партнёра і што наш бясцэнны род не спыніцца ў таўшчыні будучых вякоў, а, наадварот, узбуйнее і расквітнее...
- А ты не дапускаеш, чалавеча, - з іроніяй перарваў бацька сына, - што, акрамя ўсіх гэтых тваіх попак, грудзей і тварыкаў, ёсць яшчэ нешта вельмі істотнае, нейкі, так бы мовіць, крытэрый, па якім ствараюцца шлюбы. А? Можа, ёсць яшчэ блізкасць інтарэсаў, псіхалагічная сумяшчальнасць ды іншае... А галоўнае, каханне, на якое цяпер усе чамусь дружна забыліся.
- Не, тата, - пярэчыў Пятро, - усё я дапускаю і ні на што не забыўся. А толькі перакананы, што ў каханні цялесныя вартасці з'яўляюцца найважнейшымі. Ну ды не будзем пра гэта. Лепш пачнём расстаўляць кропкі над “і”. Ці кахаю я Ніну? У маім разуменні - кахаю. У вашым - яна для мяне жаданая як жанчына. Ці гатовы я стаць яе мужам? Ахвотна - каб яна не была дачкою такога крутога дзядзькі. Бо, згаджаючыся легчы з ёю ў сямейны ложак, я фактычна згаджаюся падкласці туды і яе татачку, які будзе атручваць наш інтым, пастаянна ўмешвацца, падглядваць і ціснуць на маю псіхіку. Гэта ўжо пэўна.
- Аднак... - прабурчаў бацька.
- Сыночак, пабаяўся б ты Бога. Такую брыдоту вярзеш...
- Ды ладна табе, мама. Бог тут зусім не пры справах. Хай да яго звяртаюцца хворыя і ўбогія. Я ж, як здаровы матэрыяліст, што прывык адказваць за свае ўчынкі, а не цягнуць рукі да неба і бесперастанна хрысціцца, скажу: жаніцца на Ніне Сулеевай я хачу, але на прапанову рукі і сэрца пакуль не гатовы. І замінае мне ў гэтым багацце і ўладарнасць спадара Амара Сулеева. Спадзяюся, мая пазіцыя вам зразумелая.
- Хм... - пачаў Сямён Паўлавіч, крыху падумаўшы, - і гэтыя баязліва-расплывістыя разважанні ты называеш пазіцыяй? Не, шаноўны, я хачу не тваёй мудрагелістай балбатні, а пэўнага, акрэсленага, дакладнага адказу на маё прамое пытанне: будзеш ты браць у жонкі Ніну ці не? Папярэджваю, што ў дадзеным выпадку марудзіць і дурыць галаву дзяўчыне не толькі непрыстойна, а і небяспечна. З Сулеевымі такія штукі не пройдуць. Я не збіраюся ахвяраваць сваёй рэпутацыяй, таму не стану чакаць, пакуль ты пазабаўляешся з Нінай і дасі лататы. Папярэджваю!
- Ну, якія мы сёння грозныя ды сур'ёзныя! - Пятро ўзяў у рот скрылёк сухой каўбасы і, жуючы, доўжыў: - Спадзяюся, мы зараз не падпісваем кантракт на дваццаць мільёнаў долараў? У сардэчных справах спешка недапушчальная. Вось ты пытаеш: ці гатовы я ўзяць Ніну? А трэба было б казаць: ці гатовы я аддацца Сулеевым? Розніцу адчуваеш?
- Пеця, ты мяне прабач, але ты наўмысна хочаш папсаваць бацьку нервы. Нядобра гэта, не па-сыноўску... - Наталля Ціханаўна дакорліва пахітала сівой галавой.
- Яму на мае нервы пляваць, - сцепануў бацька плячыма. - Але ж справа не ў маіх нервах. Яму я дабра жадаю, майму крэўнаму нашчадку, які б ён дурны ні быў. А таму, Пятро, давай пастаўся да жаніцьбы сур'ёзна. Абдумай, абмазгуй, я цябе не ганю... Не ганю, але і марочыць дзяўчыне галаву не дазволю. Тут ужо наша з Амарам шматгадовая дружба на карце. Дый мая рэпутацыя сумленнага чалавека... Адным словам, напрамілы Бог, не напаскудзь з Нінай. Калі адчуваеш, што не зможаш увайсці ў іх сям'ю, лепш спусці ўсё на тармазах. Не абрывай узаемаадносін, але перавядзі іх у спакойнае, сяброўскае рэчышча. Ну ды не цябе ж тут вучыць, ты сам каго заўгодна навучыш.
- Добра бацька. - Пятро яшчэ раз выцер вусны і ўстаў з-за стала. - Дзякуй вам з абед. І асабліва - за тое, што абышлося без скандалу. Бо я ж, ідучы сюды, ведаў, якая чакае гаворка...
- Дык ты не застанешся на ноч? - Маці таксама ўстала. - А то заначуй...
- Не, мам, я люблю позна класціся і спаць да паўдня. Ты ж ведаеш. Ды і сустрэцца яшчэ з сім-тым неабходна.
- Гэта не з тваёй, часам, старой пасіяй стрэча? - занепакоіўся Сямён Паўлавіч і грузнавата падняўся на ногі. - Глядзі, Пеця, калі рашыў з Нінай сур'ёзна - то на два франты не шчыруй. Лепш падчышчай старыя хвасты. Як мага хутчэй падчышчай.
- О'к, бацька. Правільна мысліш, слушна гаворыш. Прыкладна так і зробім. Толькі не сёння, а ў бліжэйшыя дні.
- Пажадана - да выхадных, - удакладніў Сямён Паўлавіч. - У суботу Ніна, відаць па ўсім, сюды пераедзе. Спадзяюся, ты да іх з'явішся?
- З'яўлюся, куды я дзенуся.
Пятро перад развітаннем наведаў прыбіральню і ванны пакой. Памыўся, выцерся, прычасаўся. А яшчэ не забыўся папрасіць у бацькі грошай. Вымаючы з самавітага партманета некалькі “пяцідзесятак”, Сямён Паўлавіч зірнуў сыну ў вочы і з цёплымі ноткамі ў голасе прамовіў:
- Я ўсё-ткі веру ў цябе, сынок. Веру, што не падвядзеш і што ўсё будзе цудоўна.
Расчулены гэтымі словамі Пятро, прымаючы грошы, абняў бацьку і прытуліўся шчакою да ягонай шчакі. Яны былі амаль аднаго росту.
Затым добры сын абняўся і пацалаваўся з Наталляй Ціханаўнай, паабяцаў заўтра завітаць і выйшаў за дзверы.
7
Пятро Мігуля збег з ганка дома, дзе пражывалі бацькі, з лагоднай усмешкай на твары. Але па меры таго, як ён прамінаў двор, усмешка паступова спаўзала з яго аблічча і нарэшце ператварылася ў даволі кіслую і заклапочаную міну. Гэта адбылося не таму, што Пятро не любіў летняй гарачыні (хаця ён яе сапраўды не любіў), не таму нават, што бацька жорстка паставіў яго перад выбарам. Прычына пагаршэння настрою палягала ў тым, што зноў згадалася Ксеня Шпачык. Зноў уявілася будучая непрыемная размова, ажыла знаёмая боязь.
Хоць пераваліла восем вечара, калі жнівеньскае сонца хаваецца за дамы, на вуліцах і дварах было спякотна і душна. Паветра, што ўдзень варушылася павевамі, зараз нібы здранцвела. Прайшоўшы некалькі крокаў, Пятро адчуў, што спацеў. Майка пагана ляпілася да спіны, а чупрына - да мокрага лба.
На выхадзе з двара, у драўлянай альтанцы і каля яе, гужаваліся маладзёны, чалавек дзесяць. Рагаталі, крычалі, брынькалі на гітары. Адна грудастая дзеўка ганялася вакол альтанцы за худым і высокім хлопцам. Пятро зірнуў на яе ладныя, абцягнутыя цёртымі джынсамі клубы, што спакусліва трэсліся на бягу. “Ідыёты!” - вылаяў ён пра сябе маладзёнаў, адвярнуўся ад іх і паскорыў хаду. Хутка ён апынуўся на вуліцы, што праз два кварталы ўлівалася ў праспект. Вырашыў не чакаць аўтобуса, а прайсці пехатою.
Вось пра што Пятро разважаў па дарозе. Яшчэ некалькі месяцаў таму ён пакляўся быць надзвычай шчырым у размовах з кім бы там ні было, а галоўнае, у сваіх унутраных дыялогах. З людзьмі, канешне ж, гаварыць з поўнай шчырасцю амаль ніколі не атрымоўвалася. А вось перад сабой Пятро навучыўся душой не крывіць. Прынамсі пачаў выкрываць сябе ў крывадушнасці, вяртаць у думках назад і агаляць горкую праўду. Зараз ён мусіў прызнацца, што ўзлаваўся менавіта з-за той пышнай дзяўчыны, што ганялася вакол альтанцы за хлопцам. Яе крамянае цела выклікала ў Мігулі імгненны пожад. То было не звычайнае жаданне, што ўзгараецца пры позірках на ножкі заваблівых маладзіц. Зараз гэта быў страшны голад, прага жаночага цела, якое ён не трымаў у сваіх абдоймах каля месяца. Ён быў апошняга разу блізкі з Ксеняй Шпачык за тыдзень да ад'езду. Рассталіся яны холадна, там не да інтыму было. Тры ж апошнія тыдні Пятро разыгрываў з сябе цнатлівага кавалера перад Нінай Сулеевай і ўсё, што сабе дазволіў, гэта прытуліць і злёгку пацалаваць.
Далей жа з інтымам нічога хуткага не вымалёўвалася. З Ксеняй ён мусіць расстацца. Класціся спачатку з ёю ў пасцель, а затым аб'яўляць, што паміж імі ўсё скончана, - несамавіта. Гэта ўжо на вераломства нейкае выдае. А наважыўшы засяродзіцца на Ніне Сулеевай, можна разлічваць адно на гарачыя пацалункі, дый тое - з асцярогай, аглядкай на яе суровага бацьку. Авалодаць жа прыгажуняй Сулеевай ён зможа толькі пасля вяселля. Да гэтага ж яшчэ месяцы пройдуць. Хм... Пятро нават спыніўся на тратуары, уражаны такой нярадаснай думкай. Паколькі стрымліваць свой юр Пятро не прывык (дый гэта вельмі няздорава), то адзіным выйсцем уяўлялася знайсці сабе, пакуль тое, часовую палюбоўніцу. Зрэшты, асабліва шукаць і не трэба - Мігулеў нататнік захоўваў імёны і тэлефоны некалькіх кандыдатак, старых прыяцелек. Некаторыя пэўна ж пагодзяцца ўзнавіць ранейшыя дачыненні. “Вось Наташка Багрова... Ці Анжэлка, калі замуж не выскачыла... Або Светка Самусевіч, даўно я ёй не званіў...” - мармытаў Пятро, набліжаючыся да праспекта.
Нататнік з тэлефонамі прыгажунь ляжаў дома ў надзейнай схованцы. Гэта павялося з часоў, калі Ксеня пераехала да яго жыць. Па памяці Пятро зараз не мог згадаць ніводнага нумара і вырашыў гэтым заняцца па прыходзе дамоў.
Але так атрымалася, што дамоў ён сёння трапіў запозна - настолькі, што званіць дзяўчатам не выпадала. Перад спускам у падземку ён націснуў кнопку мабільніка, якая выклікала адзін з унесеных у спіс нумароў. То быў нумар Сяргея Страмца, равесніка, таго рэдкага чалавека, з кім Пятру заўсёды было цікава. Ён званіў наўдачу, амаль не спадзеючыся застаць Страмца дома: апошнія месяцы хатні апарат не адказваў, а мабільны знаходзіўся па-за зонай прыёму. Пятро ведаў, што Страмец у ад'ездзе, на шабашцы ў расейскай глыбінцы.
Цяпер жа тэлефон адгукнуўся, і хрыпаты Сяргееў голас вымавіў знаёмае “Ну?” замест “Ало”.
- Прывітанне, старэча! - узрадаваўся Пятро.
- А... ты, галава... - стрымана, але цёпла прамовіў прыяцель.
Неўзабаве Мігуля выходзіў з метро на станцыі “Трактарны завод”. Затым сеў у аўтобус і праехаў чатыры прыпынкі. Стральцова кватэра знаходзілася ў цагляным чатырохпавярховым доме. Дом стаяў у глыбіні даволі змрочнага і крымінагеннага квартала, таму Пятро ішоў паспешліва, азіраючыся. Зрэшты, дапяў патрэбнай кватэры без усякіх прыгод.
Сяргей Страмец нарадзіўся дваццаць чатыры гады таму ў сям'і мінскіх інтэлігентаў. Ён стаўся другім дзіцём у сям'і, познім дзіцём. Яго сястра Надзея была на дзевяць гадоў старэйшая.
Сяргей ледзь не з немаўлячага ўзросту выявіў надзвычайныя разумовыя здольнасці. Чытаць навучыўся ў чатыры гады, у шэсць перайшоў на сур'ёзную літаратуру. У першым класе шчоўкаў задачкі за чацвёрты клас, агаломшыўшы гэтым настаўнікаў. Бацькі не маглі нарадавацца на сына, іх проста распірала ад гонару. Далей адбылося ўсё тое, што здараецца з няшчаснымі дзецьмі-вундэркіндамі: датэрміновыя пераходы з класа ў клас, экстэрны, гурткі, чароды прыватных настаўнікаў, конкурсы, алімпіяды, камандзіроўкі... Нават маскоўскі навуковы інстытут Сяргея даследаваў. І яшчэ вершы ён пісаў, у дванаццацігадовым узросце ставячы ў іх такія пытанні, што і саракагадовы мужчына не вырашыць. Страмцу прадракалі вялікае літаратурнае (як і матэматычнае, і фізічнае, і музычнае) будучае. Аднак стала здаваць здароўе. З'явіліся хранічная стома, апатыя, малакроўе, Сяргей, бывала, губляў прытомнасць; на гэтым фоне развівалася дэпрэсія. Прыйшлося легчы ў адпаведную клініку. Нічога смяротнага там у Страмца не знайшлі, але па выпісцы з клінікі бацька, дашчэнту напалоханы папярэджваннямі дактароў, наадрэз забараніў сыну перагружаць мозг, пазбавіў ад навуковай муштры і, па сутнасці, выгнаў гуляць на вуліцу да нармальных дзяцей. Перавёў у звычайную школу па месцы жыхарства. Маці цалкам яго падтрымала.
Сяргей не прыжыўся ў сябрыне разбітных хлапчукоў; яго крыўдзілі, лупцавалі, ён прыбягаў дамоў у слязах, зашываўся ў сваім пакоі, сядзеў маркотны, задумлівы. Так працягвалася амаль два гады. Потым усё як быццам наладзілася. Сяргей супакоіўся і калі не ўліўся ў калектыў “звычайных” дзяцей, то навучыўся ў ім жыць досыць бязбольна. Паявілася ў яго пару таварышаў, сябраваў і з аднакласніцай. Аднак па-ранейшаму заставаўся нейкім патухлым, ні да чаго жывой цікавасці не праяўляў. Зрэшты, талент яму дазваляў вучыцца амаль на адны пяцёркі.
Пятро Мігуля ведаў Сяргея Страмца па той яго першай школе - для вундэркіндаў, дзе сам вучыўся з трэцяга класа. Пятро адмысловых здольнасцяў ніколі не праяўляў, але бацька ўладкаваў яго ў гэтую школу, падключыўшы ўсе магчымыя сувязі. Тым не менш, Пятро давучыўся там да выпуску, прычым у яго атэстаце не аказалася ніводнай дрэннай адзнакі. Вучыўся з Сяргеем Страмцом Пятро ў гэтай школе ўсяго два гады, у паралельных класах. Але Страмцова гучная слава, роўна як і рэзкі яе канец моцна ўразілі тады Мігулю, занатаваліся на гады. Гэта і пабудзіла потым Пятра адшукаць апальнага аднакашніка, даволі коратка з ім сысціся.
Але прадоўжым уласна пра Сяргея Страмца. У семнаццаць гадоў, будучы студэнтам першага курса політэхнічнага інстытута, Сяргей здзейсніў учынак, які спарадзіў яшчэ адзін зігзаг у ягоным лёсе. Адбылося гэта на сямейнай вечарыне з нагоды дня народзінаў яго пляменніка, дзе прысутнічаў сам трохгадовы Косцік, яго маці - Сяргеева сястра Надзя, яе муж Максім, а таксама Сяргеевы бацькі і Максімава маці.
Тым вечарам было весела: багата віна, далікатэсаў, галасу, магнітафоннай музыкі і спеваў пад гітарны акампанемент. Аднак, як аказалася, нявесела там было аднаму чалавеку - Сяргею. Праўда, яго вечна кіслы выгляд даўно не выклікаў ні ў каго ні здзіўлення, ні падазрэння. Усе ведалі, што ў Надзінага брата кепскі апетыт, што ён не ўжывае алкагольных напояў і неахвотна ўступае ў размовы. Таму ніхто не насцярожыўся, што сярод агульнай весялосці юнак увесь вечар неяк па-асабліваму хмурна і засяроджана маўчаў, часта выходзіў з-за стала “ў ванную”. Напрыканцы вечарынкі, калі ў зале было надзвычай шумна і звонка, Сяргей чарговы раз вярнуўся з прыбіральні, няспешна падышоў да стала... А тады ўсе ахнулі і здранцвелі: пачуўся ўсхліпісты хрып, Сяргееў бацька, барвова-сіні, сіліўся ўстаць з-за стала, хапаючыся рукамі за горла. Бацька не мог падняцца таму, што, накінуўшы зашмаргу на шыю, яго душыў родны сын. Сяргей стаяў ззаду з каменным тварам і цягнуў шнурок на сябе. Бацька ж хіліўся з крэслам назад, адчайна намагаючыся ўскочыць на ногі і аслабіць рукой зашмаргу.
Гэтая пачварная сцэна доўжылася якое імгненне. Прарэзліва завіскатаў голас сястры, яму адгукнуліся галасы маці і свекрыві. Праз секунду Максім, дужы рашучы хлопец, ужо авалодваў Сяргеевымі рукамі. Яшчэ праз секунду бацька быў вызвалены з абдымкаў гвалтоўнай смерці. Што там далей насамрэч адбылося - ніхто з прысутных толкам не распавёў, а староннія ведаюць толькі па чутках. Адны кажуць, што прыехала міліцыя і забрала Сяргея ў турму. Другія баюць, што прымчалася “хуткая” і павезла бацьку ў бальніцу з інфарктам. Трэція запэўніваюць, што “хуткая” забрала не бацьку, а сына, прычым у псіхіятрычную клініку. Трэцяя версія больш выдавала на праўду, да яе, дарэчы, схіляецца і Пятро Мігуля, хоць за гады прыяцельства з Сяргеем так і не насмеліўся спытацца наўпрост.
Гэтае здарэнне не ўдалося ўтрымаць у межах сям'і, таму што і “хуткая” і міліцыя сапраўды прыязджалі. Па Мігулевай версіі, заснаванай на ўскосных фактах, падзеі разгортваліся наступным парадкам. Бацька з гарачкі хацеў аддаць сына правасуддзю, але праз некаторы час сваю заяву забраў. Або, наадварот, напісаў заяву, што не мае да Сяргея прэтэнзій. Юнака накіравалі ў Навінкі для дэталёвага абследавання і медыцынскага заключэння. На той момант яшчэ не было вырашана, будуць яго прыцягваць да крымінальнай адказнасці ці не. У выніку істотных парушэнняў у Сяргеевым здароўі не выявілася. Сур'ёзны дыягназ яму пастаўлены не быў, хаця пэўныя адхіленні ў псіхіцы эскулапы канстатавалі. На момант замаху на бацькава жыццё ён прызнаваўся адэкватным і мог панесці адказнасць па ўсёй строгасці. Але ж, паўторымся, бацька - сам або пад уплывам гаротнай маці - адумаўся і зняў свае прэтэнзіі да Сяргея.
За два з паловай месяцы, што малодшы Страмец валэндаўся ў Навінках, яму стукнула васемнаццаць, прыйшла пара паўналецця і самастойнасці. Па выпісцы Сяргей у бацькоўскі дом не вярнуўся. З пашпартам на руках ён, найхутчэй, з'ехаў за межы рэспублікі. Ва ўсякім разе, Пятру вядома, што ўсе наступныя шэсць гадоў Сяргей раз-пораз з'язджаў за мяжу на заробкі. Летам гэта былі шабашкі па тры месяцы або служба вахтавым метадам (месяц бесперапынная праца, месяц дома); зімой жа Страмец уладкоўваўся ў Мінску вартаўніком, вахцёрам, качагарам, не грэбаваў працай грузчыка на чыгунцы, у крамах, на таварных складах. Ён моцна змяніўся за гэтыя шэсць гадоў, і той, хто некалі ведаў бледнага маўклівага юнака, здзівіўся б, пабачыўшы жылістага, барадатага, з залысінамі і абветраным тварам гаваркога мужчыну. Звонку Сяргей нагадваў Пятру калі не бывалага зэка, то нейкага галаварэза, адно мімаходам занесенага ў наш ціхі край. Кісці рук у яго былі парэпаныя, на левай не было фалангі мезенага пальца. Усе пальцы - тоўстыя, мускулістыя, звыклыя да самай цяжкой і натужлівай працы. Шэра-блакітныя вочы сядзелі глыбока ў вачніцах, хаваючыся пад цёмнымі, цямнейшымі за валасы, бровамі. За тры гады цеснага знаёмства, нягледзячы на дзесяткі праседжаных разам вечароў і гутаркі, якія можна назваць задушэўнымі, Пятру Мігулю не ўдалося вызначыць, што за душа скрываецца за гэтым дзіўным абліччам. Але менавіта гэта і прыцягвала яго да Страмца, асабліва апошнім часам, калі праца над філасофскай дысертацыі абудзіла ў Мігулю дапытлівасць. Хто ён, Сяргей Страмец, - гэтае пытанне не давала спакою Пятру, падштурхоўвала раз за разам тэлефанаваць прыяцелю, ехаць да яго і падоўгу, бывала, да самай раніцы весці тамлівыя, але такія заваблівыя размовы. Пятра азадачваў жыццёвы досвед чалавека, які свядома аддаліўся ад свету, прынцыпова не мае тэлевізара, не чытае прэсы, рэдка слухае радыё, па паўгода калыміць на абшарах Расеі, не мае блізкіх сяброў, не падтрымлівае зносінаў з родзічамі.
Як яны сышліся, чаму нелюдзімы Страмец не адштурхнуў ад сябе Мігулю і стаў таварышаваць - пра тое нам не вядома. Ёсць, праўда, меркаванне, што гэтыя двое, нягледзячы на вонкавае і побытавае непадабенства, насамрэч з'яўляюцца блізкімі псіхалагічнымі тыпамі.
Дзівацтваў, розных эксцэнтрызмаў, усялякіх адхіленняў ад так званай нормы выявіў Мігуля ў свайго прыяцеля досыць. Але ж часта пра людзей нашага часу меркаванне складваецца ці не па двух пунктах: дачыненні з процілеглым полам і алкаголем. Пра апошняе скажам з усёй адказнасцю - выпіць Страмец любіў, піў многа, але ніколі не тое што не дапіваўся “да ручкі”, а і п'яным, у звычайным разуменні, яго не выпадала пабачыць. Гарэлка дзейнічала на яго як моцная кава на звычайных людзей, узбуджала, развязвала язык, ды не заплятала яго, а прасвятляла розум і рабіла мову больш зладжанай, каларытнай. Мігуля, які сам гарэлку не пераносіў на дух, дзівіўся яе дабратворнаму ўплыву на Сяргея.
Пра жанчын. Ні жонкі, ні сужыцелькі, ні сталай палюбоўніцы Сяргей Страмец не меў. Пра каханне размаўляць не любіў, а калі ўжо ўцягваўся па волі Пятра ў развагі пра жаночыя вабноты, то меў пра іх нейкае пагардлівае, калі не сказаць - грэблівае меркаванне. Яго нельга было ўявіць у віры любоўнай жарсці, тым больш - у стане рамантычнай закаханасці.
Спяшаемся, аднак, супакоіць чытача тым, што ў Сяргея не было гомасексуальных ці якіхсьці вычварных сексуальных праяў. Усё-ткі з жанчынамі ён знаўся. Наколькі рэгулярна і што гэта былі за жанчыны - тут амаль што туман. Але нават тое, што бачыў Пятро за апошнія два гады, калі зачасціў наведваць Страмцову кватэру (здымную аднапакаёўку), магло і здзівіць і ўразіць каго заўгодна. Жанчын было ўсяго дзве - з тых, што паяўляліся ў кватэры ў прысутнасці Мігулі. Падкрэслім, не жылі, а адно паяўляліся. Першая, на працягу двух месяцаў, паўтара года таму - пышная брунетка бальзакаўскага ўзросту, жонка багатага чалавека, вышэйшая за Страмца ледзь не на паўгалавы. Нягледзячы на сваю магутную камплекцыю і высокі сацыяльны статус, паводзілася гэтая дама з Сяргеем неяк прыніжана, можна сказаць - па-рабску. Зрэшты, бачыў яе Пятро ўсяго тры разы. Другую ж Сяргееву пасію ён назіраў куды больш, разоў, можа, дзесяць на цягам паўгода. Быў перыяд мінулай зімой, калі ён амаль кожны дзень наведваўся да Страмца. І нярэдка заставаў там тую паненку. Было ёй усяго чатырнаццаць гадоў - як сказаў сам Сяргей, - і пры гэтым яна праяўляла не адпаведную ўзросту разбэшчанасць. Залазіла Страмцу на калені, не зважаючы на Пятра, цалавала яго і аблізвала. А гаспадар адно міласціва дазваляў ёй гэта рабіць - як сабачку ці кошачцы. Нават Пятра, абазнанага ў дачыненнях са слабым полам, гэта шакіравала. У дзяўчынкі жаноцкасць адно спелілася, грудзі і клубы выдавалі амаль на дзіцячыя. Гэта кантраставала з яе нястрымным юрам, прымітыўнай вульгарнасцю. Дарэчы, за ўвесь час яна не перакінулася з Мігулем ніводнай уцямнай фразаю. Дый з Сяргеем - адно муркала і шаптала нешта на вуха.
Апошнія разоў пяць, пасля таго як Страмец вярнуўся ў траўні з Астрахані, Мігуля ўжо гэтую паненку не бачыў. Чаму быў невыказна рады, бо яна сваім сядзеннем на прыяцелевых каленях дужа раздражняла, замінала размовам.
8
Страмец адчыніў не адразу, прыйшлося націснуць на званок двойчы. У дзвярах ён паўстаў з паднесеным да вуха мабільнікам, кіўнуў Пятру, каб той уваходзіў, і адышоўся на кухню. Зрэшты, хутка вярнуўся з разведзенымі для сяброўскіх абдымкаў рукамі. Хлопцы павіталіся, парукаліся. Сяргей быў у цяльняшцы, прасторных баваўняных штанах і ў тапках. Густая кароткая барада, на левай руцэ грувасткі гадзіннік. Загарэлы да чарнаты. І хітрая, непранікальная ўсмешка.
- Ты прабач, што я з пустымі рукамі, - сказаў Пятро, скідаючы абутак. - Калі табе званіў, ужо ў падземку спусціўся.
- А ты думаеш, у мяне шаром пакаці? - невысокі Страмец пазіраў на яго знізу ўверх. - Не, і выпіць, і закусіць знойдзецца. Нават піва для цябе ёсць.
- А во гэта выдатна. Слухай, я ў ванне шкарпэткі свае памыю. Каб паветра табе не псаваць.
- Давай, давай, - падміргнуў гаспадар. - А потым адразу на кухню падрульвай.
Неўзабаве Мігуля плёхаўся ў ванным пакоі.
- А ты даўно ў горадзе?! - выкрыкнуў ён скрозь шум вады.
- Дык другі тыдзень ужо.
- І доўга збіраешся заставацца?
- Ну пару-тройку тыдняў пабуду.
- А куды падацца плануеш? - гарлаў Пятро, перакрываючы пляск вады; дамыўшы шкарпэткі, ён залез пад халодны душ.
- Не рашыў яшчэ да канца. Найхутчэй - на расейскі поўдзень, на Стаўраполле. Ці ў Малдову, на благі канец, на вінаград.
- Сяргей! - пракрычаў Пятро, ужо вылезшы з ванны. - Гэтым жоўтым ручніком можна выцерціся? Я душ прыняў.
- Валяй.
- Ну, расказвай. - Асвежаны воднымі працэдурамі, з мокрымі валасамі і голым торсам, Мігуля нарэшце з'явіўся на кухні, дзе перад плітой спрытна завіхаўся Страмец.
- Ага, захацеў. Хто ж табе будзе на сухую расказваць, - зірнуў на яго Сяргей, сагнуты перад адкрытай духоўкай; ён выцягваў адтуль на блясе нешта вялікае, загорнутае ў фольгу.
- Ну тады я табе пра сябе раскажу. - Мігуля ўсеўся за столік перад адчыненым акном. - На Браслаўскіх азёрах я быў, з дзесятага чысла. Толькі сёння прыехаў.
- Ну-ну, - хмыкнуў Страмец. Ён разгортваў на тумбачцы фольгу, пад якой аказалася свіная выразка. Па кухні распаўсюдзіўся водар вострай і смачнай стравы. Пятро, нягледзячы на пажыўную вячэру ў бацькоўскім доме, адчуў апетыт.
Затым прыяцелі ўладкаваліся ў адзіным пакоі гэтай кватэры і мерыліся паядаць тоўста нарэзанае мяса, смажаную бульбу і салату са свежых памідораў пад маянэзам. Яны сядзелі ў нізкіх старэнькіх крэслах перад столікам, на якім месціліся ўжо ўпомненыя стравы, а таксама ўпацелыя пляшкі гарэлкі і піва, пачак апельсінавага соку і гара чорнага хлеба.
Колькі слоў пра гэты жылы пакой. Ён меў два акны, бо знаходзіўся ў куце дома. Адно акно, балконнае, - у тарцы, другое - злева ад увахода, Пятро сядзеў да яго спінай, а Сяргей - тварам. Траціну пакоя адгароджвала секцыя, за якой мясціўся спальны закутак гаспадара, там стаяла кушэтка, крэсла і тумбачка. Астатняя плошча была запоўнена самымі рознымі рэчамі, прычым досыць бязладна. Тут стаялі скрыні, высокія стосы патрапаных кніг і часопісаў, на сцяне віселі сталярна-слясарныя прычындалы, рэпрадукцыя карціны Шышкіна, дзе дарога віецца праз жытнёвы палетак, а на даляглядзе высіцца дуб. Адразу ля ўвахода, праваруч, стаяў дарожны веласіпед, які заўсёды пах свежай змазкаю, быў начышчаны і блішчэў як новенькі. Гэта далёка не поўны пералік рэчаў, што загрувашчвалі гэты вялікі пакой і рабілі яго цесным і не надта ўтульным. Але гаспадару, па ўсім відаць, тут было хораша, незважаючы на адсутнасць тэлевізара, магнітафона, кампутара - усіх гэтых абавязковых атрыбутаў сучаснасці. Ва ўсякім разе, Пятро не прыгадае, каб у Страмца калісьці быў кепскі ці дэпрэсіўны настрой.
- Ну, па традыцыі, каб дарогі нашы яшчэ не аднойчы сышліся. - Сяргей узняў гранёную шклянку, дзе гарэлкі было напалову. - Люблю я пачынаць з беленькай... Хаця іншай не п'ю.
Пятро працягнуў яму насустрач шклянку з халодным светлым півам.
- Давай, дружа.
Сяргей грунтоўна, не моршчачыся, як крынічную ваду, выпіў саракаградусную. Няспешна запіў яе апельсінавым сокам з другой шклянкі. Адкінуўся ў крэсле, усмешліва назіраючы за Мігулем - як той без асалоды, натужліва цадзіў шклянку лёгкага піва. Сяргей ведаў Пятрову нелюбоў да алкаголю і ўсё-ткі патрабаваў, каб той выпіваў з ім нязменную пляшку піва. На гарэлцы ён па дабраце не настойваў.
- А цяпер можна і пабалакаць, - сказаў Страмец пацяплелым голасам. Твар яго не пачырванеў, не расслабіўся, як бывае ў прывычна пітушчых ад першай жа чаркі. Пятро ведаў, што і пасля бутэлькі Сяргей застанецца ў светлым розуме.
- Якія ў цябе праблемы, каліся. - Гаспадар падкурыў і працягнуў запальніцу Пятру, які скарыстаўся сваімі цыгарэтамі - “Бондам”, тады як Страмец запаліў “Беламор”.
- А з чаго ты ўзяў, што я мяне праблемы? - зірнуў Пятро на прыяцеля, твар якога завалакаў густы папяросны дым. - Хаця ты ўгадаў, яны ёсць - хаця б таму, што я яшчэ не памёр. Нашы праблемы мусяць знікнуць са смерцю. Праўда, я не цалкам упэўнены, што гэта так.
- Верыш у бессмяротнасць душы, замагільны свет? - выдыхнуў едкім дымам Сяргей.
- Веру не веру, а апасаюся, што ён ёсць. Дакладней, не выключаю такую магчымасць... А мяса супер! - Пятро пракаўтнуў першы кавалак. - Ды ты сам чаго не ясі?
- Паспеецца. - Сяргей, не міргаючы, глядзеў на Пятра. - Я зразумеў, што ты мучышся няпэўнасцю сваёй будучыні, малады чалавек. У гэтым твая бяда. А яшчэ ты хочаш быць шчаслівым і адначасова свабодным, што ніколі не сумяшчальна.
- Угадаў. Я хачу быць шчаслівым, толькі не ведаю, што такое шчасце. Хачу быць свабодным, ды не ўяўляю, што такое свабода. Я хачу...
- Скажам прасцей, - перабіў Страмец, - ты адчуваеш неадчэплівы дыскамфорт і жадаеш яго пазбыцца. Аднак гэта немагчыма. Бо з самага нараджэння мы ўступаем у барацьбу, у заклятую барацьбу жывых арганізмаў за існаванне. З першага ўздыху мы...
- Чакай, Серж, - узняў руку з лустай хлеба Пятро, - гэтак мы непазбежна ўваб'ёмся ў разважанні пра натуральны адбор, пра здольнасць матэрыі самаразвівацца ды іншую трывіяльную балбатню. Давай, калі ласка, пазбегнем гэтага шчасця.
- Хм. Я зусім не прыхільнік тэорыі барадатага аматара малпаў, - хітравата пазіраў на яго Страмец, па звычцы цярэбячы правы вус. - Але ж не бачыць відавочнага - значыць заставацца дзіцём. Можна называць гэта дарвінізмам або ўласцівасцю арганізмаў самаарганізоўвацца - не тое важна па сутнасці. Паўтараю: кожны, хто з'явіўся на свет, адразу ж сутыкаецца з сіламі, якія намагаюцца яго знішчыць усялякімі спосабамі.
- Развівай, - згодна кіўнуў Пятро і закінуў нагу на нагу.
- Немаўля пастаянна крычыць, яму дыскамфортна. Яно супакойваецца толькі на кароткі час, калі насмокчацца малака і засне. Дадамо сюды пакуты бацькоў, іх вечныя недасыпанні, турботы, страх перад шматлікімі недамаганнямі свайго дзіцятка. Немаўля амаль безупынна хварэе. Гэта плоймы мікробаў атакуюць істоту, карыстаючыся яе слабасцю, тым, што яна маларухомая, неразумная і не выпрацавала яшчэ спосабаў барацьбы. Заўваж, уся гэтая жудасная барацьба за жыццё, усе гэтыя жахі адбываюцца на фоне нібыта бязмернай радасці маладых бацькоў ад таго, што Бог адарыў іх такім прыгожым дзіцёнкам. Яны ззяюць ад шчасця. Тады пытанне: што ёсць іхняе шчасце - усведамленне таго, што ў пакутлівых турботах перажыты яшчэ адзін дзень? Дык жа заўтра будзе такі самы турботлівы дзень, абавязкова з'явяцца прастуды, паносы, алергічныя сыпы ад нашых ненатуральных прадуктаў і іншае, што не дасць маладым бацькам ані хвіліны аддухі. Бацькі дарэшты натомлены, і падтрымлівае іх адно надзея, што калісьці ж дзіцё вырасце і не будзе гэтак часта хварэць. Але тое самападман. Падросшы, яно неадменна выйдзе на вуліцу, патрапіць у дзіцячы садок, пойдзе ў школу...
- А там яго будуць чакаць бармалеі-выхавацелі і суровыя настаўнікі, розныя верхаводы і хуліганы - гэта ты, я падазраю, хочаш сказаць. - Мігуля, ледзь дапаліўшы цыгарэціну, падкурыў новую. Яго суразмоўца зараз не курыў і не еў.
- Правільна мысліш, малады чалавек. За гэта табе яшчэ шкляначка піва. - Страмец пацягнуўся па бутэльку, але Пятро выкінуў руку наперад, крануўся прыяцелевай далоні.
- Не-не, гэты раз я прапускаю. Не забывайся, што мне бутэлька на вечар. Ты ж п'еш па сто, а я па дзвесце.
- Ладна, - згадзіўся Сяргей, пацягнуўся па другую пляшку і наліў сабе паўшклянкі гарэлкі. - Ну, будзем. - Выпіў нетаропка, са смакам; на гэты раз накалоў на відэлец кавалак мяса і закусіў.
Прыяцелі крыху памаўчалі. Страмец жаваў і запіваў сокам, а Мігуля пырхаў “Бондам” і выпускаў кольцы ў столь.
- Так, Пятро Сямёнавіч, - прыкурыўшы, прадоўжыў гаворку Сяргей. - Усё будзе акурат так, як вы адзначалі: немаўля падрасце, стане крыху менш хварэць, але пойдзе ў дзіцячы садок і школу. Словам, увальецца ў калектыў, дзе пануюць тыя ж законы, што ў любым статку тысячы і мільёны гадоў таму. У яго адразу ж адбяруць дадзеную выхавацелем цацку. Зробіць гэта грубы і шустры хлапчук, неабавязкова самы нахабны і дужы ў групе. Вось ён ужо гуляецца з цацкай нашага пестуна. Затым дзіцё паспытае нясмачнай маннай кашы, якую яго прымусяць даесці. Вып'е пад наглядам выхавацеля кіпячонага малака з агіднаю пенкай. Потым яго пакладуць на ціхую гадзіну на рыпучы і мулкі ложак. Праўда, спаць там ніхто не будзе, а, карыстаючыся адсутнасцю нянькі, пачнуць кідацца падушкамі, гарлаць і лаяцца. Адна падушка трапіць у нашага пестуна, які ляжаў як мышка. Магчыма, нехта прабяжыцца, дурэючы, па ягоным ложку, наступіць на жывот. На пасляабедзеннай прагулцы ў яго кінуць каменем, або спадцішка штурхнуць у сумёт, лужыну ці пясочніцу. Яму будзе балюча і крыўдна, а пару хуліганаў зарагочуць і пакажуць на яго пальцамі. Іх рогат падхопяць усе астатнія, нават дзяўчаткі, што будзе асабліва балюча.
- Карацей, дадому твой хлопчык вернецца сумны, - усміхнуўся Пятро. - Наскардзіцца матулі ды, рыдаючы, будзе прасіць не вадзіць яго болей у гэты страшны садок.
- Ён можа наскардзіцца, але не далей як наступнай раніцы яго павалакуць туды зноўку. У яго, бедака, зрэшты як і ў ягоных бацькоў, выйсця не будзе. Вольным ад пажыццёвага валэндання сярод людзей ён будзе толькі ў выпадку невылечнай хваробы, нерухомасці, якая прыкуе яго да ложка на ўсё жыццё. Але ж, пагадзіся, гэты варыянт далёка не лепшы. Відаць, штодзённая лупцоўка ад хулігана і завадатара Грышкі падасца куды прыемнейшай, чым пакуты ляжання. Дый ляжанне само па сабе не дае свабоды, не пазбаўляе ад гвалту. Нехта будзе цябе варочаць, устаўляць клізмы ў анус і зонды для кармлення ў рот. Нехта стане бесперапынна пароць цябе ўколамі, бо без лекаў тваё кволае нерухомае цела не выжыве.
- Але ж... - хацеў нешта сказаць, ды запнуўся Пятро.
Сяргей спачатку зрабіў паўзу, чакаючы, што скажа прыяцель. Затым, мусіць задаволены зробленым на таго ўражаннем, працягваў:
- Што, па-твойму, гэта не так? - прыжмурыўся ён і выпусціў воблака дыму. - Яно можа адрознівацца толькі ў дэталях. Напрыклад, што не нашага пестуна будуць штодня мардаваць, а ён сам усталюе сваю ўладу над групай. Але тады ён будзе яшчэ больш несвабодны, змушаны штохвіліны адстойваць свой статус. Да таго ж ёсць дужэйшыя за яго выхавацелі, бацькі, якія дзяруць за вушы, лупцуюць дзягай, пакідаюць без марожанага і тэлевізара за любую правіну. І гэтак далей...
- О'к, ты пакуль перадыхні, пажуй, - уставіўся ў размову Пятро. - А я разгарну тваю тэму. Выкажу і сваё меркаванне на гэты конт.
- Ну-ну. - Страмец падкінуў сабе памідорнай салаты, паклаў на талерку мяса.
- Справа ў тым, што ўласцівасць людзей утвараць калектыўныя структуры - рэч стыхійная і амаль не залежная ад іх волі. Гэта ўжо навукова даказана. Некаторыя тлумачаць гэта інстынктам выжывання, што дазволіў калісьці абараніцца ад лютых драпежнікаў. Нехта тлумачаць закладзеным у нас імкненнем да самарэалізацыі...
- А вось пра самарэалізацыю ўдакладні.
- Ну, гэта ў тым сэнсе, што... - Мігуля задумаўся і раптам спужаўся, што не зможа хутка і слушна сфармуляваць думку. - У сэнсе... што мы заўсёды хочам быць лепшымі, даказваць сваю значнасць. Але мы можам праяўляцца толькі ў нейкім асяроддзі, пры канкурэнцыі. Інакш наша значнасць не атрымае ацэнкі.
- Прымаецца. - Страмец згодна кіўнуў.
- Іншая справа: цяжка вызначыць, што з'яўляецца першасным - гуртаванне ў статак з мэтай выжывання або сама мэта псіхалагічнай самарэалізацыі ў статку.
- Тое ж можна запытацца пра яйку і курыцу. Разумееш? - Сяргей пастукаў па стале косткамі пальцаў, узняў указальны палец дагары. - Адказу не знойдзем, а таму давай пакінем адкрытым і пытанне наконт статку і мэты. Пакуль жа яно, пытанне, вісіць у паветры, мы хуценька прымем трэцюю дозу. Прынамсі, мой арганізм яе зажадаў. - Ён спрытна ўхапіў піўную бутэльку за рыльца.
На гэты раз Мігулю прыйшлося-такі выпіць піва, хоць у галаве пашумлівала, а думкі, ён адчуваў, буксавалі, нібы колы ў пяску.
|
Место для Вашего баннера 
